Υπερφόρτωση πληροφοριών : ένα σύγχρονο φαινόμενο
Στην ψηφιακή εποχή, τα άτομα εκτίθενται καθημερινά σε έναν άνευ προηγουμένου όγκο πληροφοριών. Είτε μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των ειδησεογραφικών μέσων, των ηλεκτρονικών μηνυμάτων ή των άμεσων μηνυμάτων, η συνεχής εισροή δεδομένων μπορεί να οδηγήσει σε ένα φαινόμενο γνωστό ως υπερφόρτωση πληροφοριών (Information Overload).
Η πληροφορία αποτελεί μέγιστης σημασίας διάσταση της λειτουργίας μας ως άνθρωποι. Μπορεί να διαμορφώνει τον τρόπο που «βλέπουμε» τον κόσμο, τους συνανθρώπους μας και τον εαυτό μας. Η πληροφορία έχει τη δύναμη να περιορίζει την αναπόφευκτη αβεβαιότητα για διάφορα γεγονότα και καταστάσεις που μας απασχολούν βοηθώντας μας να κάνουμε καλύτερες επιλογές στη ζωή μας.
Πολλοί άνθρωποι επιθυμούν να πληροφορηθούν για πολλά θέματα της καθημερινότητας που τους αφορούν, αλλά δεν προλαβαίνουν. Ταυτόχρονα η ποσότητα της διαθέσιμης πληροφορίας είναι πλέον τόσο μεγάλη, που η βαθύτερη προσέγγιση του κάθε θέματος ξεχωριστά καθίσταται πιο δύσκολη, ενώ ευνοείται η πιο επιφανειακή προσέγγιση γιατί δίνει χρόνο για ενασχόληση με περισσότερα ερεθίσματα.
Η ανάγκη διαχείρισης μεγάλου όγκου πληροφορίας μπορεί να συμβαίνει σε εργασιακό επίπεδο, αλλά και σε ζητήματα της καθημερινότητας για τα οποία αυξάνεται η γνώση που έχουμε σε σχέση με το παρελθόν. Ένα απλό παράδειγμα είναι οι ιατρικές παθήσεις για τις οποίες υπάρχει πλέον μεγάλος όγκος πληροφορίας στο διαδίκτυο. Αρκετά άρθρα είναι αναξιόπιστα ή μη σωστά διατυπωμένα και δημιουργούν σύγχυση ως και άγχος υγείας στον κόσμο που σπεύδει στο διαδίκτυο να ενημερωθεί.
Η κατάσταση με την υπερβολική πληροφορία που μας κατακλύζει μελετάται όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια. Προκύπτουν εύλογες ανησυχίες για την ψυχική υγεία, συμπεριλαμβανομένου του στρες, του άγχους (π.χ. FOMO), της γνωστικής κόπωσης και της μειωμένης λήψης αποφάσεων. Το παρόν άρθρο ασχολείται με τον αντίκτυπο της υπερφόρτωσης πληροφοριών, αντλώντας στοιχεία από επιστημονικές μελέτες για να παράσχει μια ολοκληρωμένη κατανόηση των επιπτώσεών της στην ψυχική ευημερία.
Η επιστήμη της υπερφόρτωσης πληροφοριών
Η υπερφόρτωση πληροφοριών συμβαίνει όταν ο όγκος των πληροφοριών υπερβαίνει τη γνωστική ικανότητα επεξεργασίας ενός ατόμου. Σύμφωνα με τη θεωρία του γνωστικού φόρτου, ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει περιορισμένη χωρητικότητα μνήμης εργασίας. Όταν παρουσιάζονται ταυτόχρονα πάρα πολλές πληροφορίες, μπορεί να επιβαρύνουν τους γνωστικούς πόρους, οδηγώντας σε μειωμένη αποτελεσματικότητα στην επεξεργασία και τη διατήρηση των πληροφοριών (Sweller, 1988).
Η υπερφόρτωση πληροφοριών μειώνει την ικανότητα του ατόμου να φιλτράρει τα σχετικά από τα άσχετα δεδομένα. Η υπερβολική πρόσληψη πληροφοριών συμβάλλει στην πνευματική κόπωση, το άγχος και τη μειωμένη παραγωγικότητα (Eppler & Mengis 2004). Αυτές οι γνωστικές διαταραχές μπορούν να συσσωρευτούν με την πάροδο του χρόνου, οδηγώντας σε σοβαρότερες ψυχολογικές και φυσιολογικές συνέπειες.
Επιπτώσεις της υπερφόρτωσης πληροφοριών
1.Αυξημένο στρες και άγχος
Η υπερβολική έκθεση σε τεράστιες ποσότητες πληροφοριών, ιδίως σε αντικρουόμενες ή δυσάρεστες ειδήσεις, έχει συνδεθεί με αυξημένα επίπεδα στρες. H παρατεταμένη έκθεση σε συντριπτικές ποσότητες πληροφοριών πυροδοτεί συστηματικές αλλά όχι πάντα εμφανείς αντιδράσεις στρες. Το στρες μπορεί να συμβάλλει στην εμφάνιση ή επιδείνωση υπερβολικού άγχους και προβλημάτων ύπνου.
Ας δούμε παραδείγματα για το πως προκαλείται στρες & άγχος από την υπερπληροφόρηση (Girard 2007)
- να μην κατανοούμε τις πληροφορίες
- να αισθανόμαστε συγκλονισμένοι από τον όγκο των πληροφοριών που πρέπει να κατανοήσουμε
- να μην γνωρίζουν αν υπάρχουν ορισμένες πληροφορίες
- να μην ξέρουμε πού να βρουμε πληροφορίες
- να γνωρίζουμε που είναι οι πληροφορίες, αλλά να μην έχουμε πρόσβαση σε αυτές
- να μην εμπιστευόμαστε τις πηγές πληροφόρησης
2.Γνωστική κόπωση και εξουθένωση
Η γνωστική κόπωση είναι ένα κοινό αποτέλεσμα της υπερφόρτωσης πληροφοριών. Σύμφωνα με έρευνα των Mark et al. (2012), η συνεχής εναλλαγή επικέντρωσης μεταξύ διαφορετικών ροών πληροφοριών δοκιμάζει τις γνωστικές λειτουργίες & μειώνει την αποδοτικότητα. Όταν αυτό συμβαίνει σε εργασιακό πλαίσιο μπορεί να συμβάλει στην επαγγελματική εξουθένωση, μια κατάσταση συναισθηματικής και σωματικής εξάντλησης που χαρακτηρίζεται από μειωμένα κίνητρα και μειωμένη πνευματική διαύγεια.
3.Δυσκολίες στη λήψη αποφάσεων
Ο συντριπτικός όγκος πληροφοριών δυσκολεύει τα άτομα να επεξεργάζονται αποτελεσματικά τα δεδομένα και να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις. Έρευνα των Hwang & Lin (1999) υπέδειξε ότι όταν οι άνθρωποι βομβαρδίζονται με πάρα πολλές επιλογές, τείνουν να καθυστερούν τη λήψη αποφάσεων, να μετανιώνουν ή να επιλέγουν μη βέλτιστες επιλογές λόγω της αδυναμίας τους να αναλύσουν όλες τις διαθέσιμες επιλογές.
4.Μειωμένη διάρκεια προσοχής και εστίαση
Μια μελέτη των Ophir et al. (2009) διαπίστωσε ότι τα άτομα που εκτίθενται τακτικά σε μεγάλο όγκο πληροφοριών έχουν μειωμένο έλεγχο της προσοχής, γεγονός που τους δυσκολεύει να συγκεντρωθούν σε μια μόνο εργασία. Αυτή η κατακερματισμένη προσοχή μπορεί να συμβάλει σε δυσκολίες στη μάθηση, την επίλυση προβλημάτων και τη δημιουργική σκέψη.
5.Συναισθηματική απορρύθμιση και αρνητικές καταστάσεις διάθεσης
Η έκθεση σε μια συνεχή ροή συναισθηματικά φορτισμένων πληροφοριών, όπως οι συγκλονιστικές ειδήσεις ή το θλιβερό περιεχόμενο, έχει συνδεθεί με αυξημένα αρνητικά συναισθήματα. H παραπληροφόρηση και η υπερβολική κατανάλωση ειδήσεων συμβάλλουν σε αυξημένα συναισθήματα αδυναμίας και απόγνωσης (Roozenbeek, Linden 2020).
Υπερβολική πληροφορία : στρατηγικές αντιμετώπισης
Δεδομένων των πιθανών συνεπειών της στην ψυχική υγεία και την πνευματική ικανότητα, είναι σημαντική για πολλούς η ανάπτυξη στρατηγικών για τον μετριασμό των συνεπειών της υπερφόρτωσης πληροφοριών. Ορισμένες τεκμηριωμένες προσεγγίσεις περιλαμβάνουν:
Εξάσκηση της ψηφιακής αποτοξίνωσης (digital detox)
Η διάθεση συγκεκριμένου χρόνου μακριά από τις οθόνες μπορεί να βοηθήσει στη μείωση του γνωστικού φορτίου και της ψυχικής κόπωσης (Ramadhan et al., 2024).
Συνειδητή κατανάλωση πληροφορίας
Ο περιορισμός της πρόσληψης περιττών πληροφοριών και η ιεράρχηση ποιοτικών και αξιόπιστων πηγών μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση της γνωστικής ισορροπίας (Dhir et al., 2019).
Κατανόηση τρόπου μετάδοσης πληροφόρησης από τα ΜΜΕ
Ο υπερβολικός όγκος πληροφορίας μπορεί να γίνει σήμερα αντικείμενο εκμετάλλευσης ώστε να διαμορφώνεται ατζέντα και κλίμα που ορισμένες ομάδες ανθρώπων επιδιώκουν στην αγορά, στην πολιτική, στην επιστήμη και αλλού. Η κατανόηση του τρόπου διάρθρωσης των πληροφοριών στα ΜΜΕ και η αναγνώριση μεροληπτικού ή παραπλανητικού περιεχομένου μπορεί να μειώσει τη συναισθηματική δυσφορία που συνδέεται με την υπερφόρτωση πληροφοριών (Lewandowsky et al., 2012).
Διαχείριση χρόνου
Η εφαρμογή μεθόδων χρονικού αποκλεισμού για τον προγραμματισμό εστιασμένων συνεδριών εργασίας και καθορισμένων περιόδων ελέγχου πληροφοριών μπορεί να βελτιώσει την παραγωγικότητα και τη διανοητική διαύγεια.
Τεχνικές γνωστικής αναπλαισίωσης και χαλάρωσης
Η ενασχόληση με την ενσυνειδητότητα, τον διαλογισμό και τις ασκήσεις βαθιάς αναπνοής μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση των επιπέδων άγχους και να μετριάσει τις αρνητικές επιπτώσεις της υπερφόρτωσης πληροφοριών (Tang et al., 2015).
Συμπέρασμα
Η πληροφοριακή υπερφόρτωση είναι ένα όλο και πιο διαδεδομένο ζήτημα στη σύγχρονη κοινωνία, με σημαντικές επιπτώσεις στην ψυχική και πνευματική υγεία. Επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι η υπερβολική κατανάλωση πληροφοριών μπορεί να οδηγήσει σε άγχος, γνωστική κόπωση, δυσκολίες στη λήψη αποφάσεων και συναισθηματική δυσφορία.
Υιοθετώντας πιο υγιείς συνήθειες επεξεργασίας πληροφοριών, τα άτομα μπορούν να μετριάσουν αυτές τις δυσμενείς επιπτώσεις και να προωθήσουν μια πιο ισορροπημένη και ανθεκτική γνωστική κατάσταση. Η ευαισθητοποίηση και τα προληπτικά μέτρα είναι απαραίτητα για την πλοήγηση στην πολυπλοκότητα της ψηφιακής εποχής.
Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν είναι όλα τα άτομα το ίδιο ευάλωτα στο στρες της πληροφοριακής υπερφόρτωσης. Παράλληλα, θα πρέπει να τονίσουμε ότι η αίσθηση δυσφορίας και αδυναμίας ανταπόκρισης σε πολλαπλά ερεθίσματα οδηγεί συχνά πολλούς συμπολίτες μας σε πιο απόλυτα μέτρα ανακούφισης που λειτουργούν ως μηχανισμοί άμυνας με βασικό παράδειγμα την αδράνεια και την αποχή από τα κοινά.
Αν και κατανοητή, η στάση αυτή δεν είναι μακροπρόθεσμα λειτουργική, καθώς η αδιαφορία για τα συλλογικά ζητήματα αναπόφευκτα θα τα διαιωνίσει με έμμεσο αποτέλεσμα την αύξηση του συλλογικού στρες, δηλαδή μέσω κοινωνικών προβλημάτων που αγγίζουν τους πάντες. Έτσι λοιπόν είναι άλλο η εξισορρόπηση στην υπερκατανάλωση πληροφορίας που προτείνεται εδώ και άλλο η πλήρης απόσταση από τα σημαντικά καθέκαστα που μας αφορούν.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος
Πηγές :
Dealing with information overload: a comprehensive review. Frontiers in Psychology