Φανατισμός & πόλωση : η διχοτόμηση ως ψυχολογικός μηχανισμός

“Μου φαίνεται ότι κάποιος νικά τον φανατικό ακριβώς με το να μην είναι ο ίδιος φανατικός, αλλά αντίθετα με το να χρησιμοποιεί την ευφυΐα του”. George Orwell

Τι είναι ο φανατισμός και πως αναπτύσσεται

Ο φανατισμός που ως όρος προέρχεται εκ της λατινικής λέξης «fanum» (=ιερόν), σημαίνει την μετ’ εγωισμού και εμπάθειας προσήλωση σε κάποιες αντιλήψεις, ανεξάρτητα απ’ το αν αυτές είναι ορθές ή όχι.

Καταρχήν δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ιστορικά, πολιτιστικά και κοινωνικοοικονομικά πλαίσια διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και εκδήλωση του φανατισμού.

Ingroup dynamics : Οι φανατικοί συχνά επιδεικνύουν ισχυρή αφοσίωση εντός της ομάδας και εχθρότητα εκτός ομάδας, που εξηγείται από τη θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας. Ingroup σημαίνει εντός της ομάδας. Η προκατάληψη είναι ότι όταν ανήκεις σε μια ομάδα με κάποιο(α) κοινό χαρακτηριστικό π.χ. έθνος, φυλή, φύλο, ιδεολογία, πεποίθηση κ.α. χρησιμοποιείς δύο μέτρα και δύο σταθμά στην αξιολόγηση των δικών σου σε σχέση με τους άλλους. Επιπλέον στις φανατικές ομάδες υπάρχει συχνά πίεση για συμμόρφωση με τις πεποιθήσεις και τις αποφάσεις της ομάδας. Δε νιώθεις ότι δικαιούσαι να διαφωνήσεις και καταπιέζεις κάθε τέτοια επιθυμία.

Ακραία συναισθηματική επένδυση : Οι φανατικοί συχνά δείχνουν υψηλό επίπεδο συναισθηματικής επένδυσης στην αιτία ή τις πεποιθήσεις τους, κάτι που μπορεί να παρακάμψει τις ορθολογικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων.

Ταυτότητα και αυτοεκτίμηση : Τα συστήματα πεποιθήσεων μπορούν να γίνουν αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας και της αυτοεκτίμησης ενός φανατικού, καθιστώντας οποιαδήποτε πρόκληση σε αυτές τις πεποιθήσεις να μοιάζει με προσωπική επίθεση.

Ορισμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας μπορεί να προδιαθέτουν τα άτομα σε φανατισμό, όπως η υψηλή ανάγκη για κλείσιμο (closure : λήξη, λύση των προβλημάτων), η χαμηλή ανοχή στην αμφισημία & αμφιθυμία καθώς και η προδιάθεση στον αυταρχισμό. Ο φόβος, η αβεβαιότητα και οι υπαρξιακές απειλές μπορούν να οδηγήσουν τα άτομα σε εξτρεμιστικές πεποιθήσεις ως τρόπο αντιμετώπισης αυτών των συναισθημάτων.

Η συμμετοχή σε μια αιτία ή ένα κίνημα μπορεί να εκπληρώσει τη βαθιά ψυχολογική ανάγκη πολλών για συμμετοχή και νόημα.

Τέλος η φανατική προσήλωση αποτελεί ενίοτε χαρακτηριστικό ατόμων που τείνουν να ασπάζονται συνωμοσιολογικές θεωρίες.

Διχοτόμηση ορισμός

Η έννοια του splitting στην ψυχολογία μπορεί να αποδοθεί με αρκετές λέξεις στα ελληνικά όπως διχοτόμηση, διχασμός, διαχωρισμός, διάσπαση ή σχάση. Η «διάσπαση του εγώ» είναι μια διαπροσωπική διαδικασία που έχει τις ρίζες της στην πρώιμη παιδική ηλικία, όπου τα άτομα κατηγοριοποιούν τις εμπειρίες και τους ανθρώπους σε «καλές» και «κακές» προτού καταλάβουν την πολυπλοκότητα των χαρακτηριστικών και των εμπειριών. Αυτή η δυαδική σκέψη, εμφανής στα δίχρονα, μπορεί να επιμένει και σε αρκετούς ενήλικους, ή να εμφανίζεται ως παλινδρόμηση σε καταστάσεις που προκαλούν σύγχυση ή απειλή.

Τόσο ο φανατισμός όσο και η διχοτόμηση εμπεριέχουν πολύπλοκες ψυχολογικές και κοινωνικές δυναμικές. Ενώ ο φανατισμός αφορά περισσότερο τις ακραίες πεποιθήσεις και συμπεριφορές προς ένα εξωτερικό αντικείμενο, αιτία ή ιδέα, η διχοτόμηση αναφέρεται περισσότερο σε ένα εσωτερικό μηχανισμό αντιμετώπισης της συναισθηματικής και γνωστικής πολυπλοκότητας. Αυτά τα δύο μπορεί να επικαλύπτονται.

Θα μπορούσαμε να πουμε ότι η πλειοψηφία των φανατικών επιστρατεύουν τη διχοτόμηση, ενώ από την άλλη δεν είναι οπωσδήποτε φανατικοί όλοι όσοι ρέπουν στη διχοτόμηση.

Διχοτόμηση στο άτομο

Η διχοτόμηση αναφέρεται σε έναν αμυντικό μηχανισμό/γνωστική παραμόρφωση στην οποία τα άτομα τείνουν να αντιλαμβάνονται τους ανθρώπους, τις καταστάσεις ή τις έννοιες είτε ως όλα καλά είτε ως όλα κακά, εξιδανικεύοντας ή απαξιώνοντας χωρίς μέση λύση ή απόχρωση. Αυτή η ασπρόμαυρη σκέψη μπορεί να οδηγήσει σε πολωμένες απόψεις και συμπεριφορές στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και σχέσεις.

Οι ενοχλητικές σκέψεις αποτελούν απειλή για το μυαλό αν δεν μπορούμε να τις καταλάβουμε.

Οι απαράδεκτες ιδέες εκλαμβάνονται ως μισητά μέρη του εαυτού μας, “απορρίπτονται” και τελικά εσφαλμένα θεωρούνται ότι αποτελούν μέρος άλλων ανθρώπων και όχι δικές μας. Το να μην σκέφτεσαι γίνεται τρόπος ζωής (Bion 2013).

Εκδηλώνεται στην τάση να βλέπουμε τον κόσμο σε απόλυτες αντιθέσεις, όπως

• Σωστό ή λάθος
• Ξέρεις ή δεν ξέρεις
• Ή είσαι μαζί μας ή εναντίον μας
• Ή θα τα δώσεις όλα ή καθόλου
• Ή είσαι πρώτος ή τίποτα
• Το καλό εναντίον του κακού
• Λεφτά υπάρχουν ή δεν υπάρχουν
• Ατομική ή κρατική ευθύνη

Η σχάση συνδέεται συχνά με την οριακή διαταραχή προσωπικότητας (BPD). Τα άτομα με BPD μπορεί να μπαίνουν σε σχάση ως ένα τρόπο να αντιμετωπίσουν τα έντονα και ασταθή συναισθήματά για τον εαυτό ή/και τους άλλους. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να βιώνουν συχνές μεταπτώσεις από τη μία κατάσταση στην άλλη. Ωστόσο, η διάσπαση μπορεί επίσης να συμβεί σε άτομα χωρίς αυτές τις διαταραχές σε περιόδους στρες ή συγκρούσεων.

Η διχοτόμηση συχνά οδηγεί σε έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις. Οι άνθρωποι μπορεί να βιώσουν ακραίο θυμό, αγανάκτηση ή μίσος όταν αντιλαμβάνονται κάποιον ως κακό και μπορεί να αισθάνονται έντονο θαυμασμό ή ενθουσιασμό όταν κάποιος θεωρείται καλός. Αυτά τα συναισθήματα μπορεί να είναι ασταθή και να μετατοπίζονται γρήγορα από το ένα άκρο στο άλλο.

Η διχοτόμηση σε γνωστικό επίπεδο είναι συνώνυμη του γνωσιακού λάθους άσπρο μαύρο επειδή διαστρεβλώνει την αντίληψη του ατόμου για την πραγματικότητα. Η σκέψη τύπου άσπρο μαύρο είναι ταυτόχρονα μηχανισμός άμυνας και γνωσιακό λάθος. Είναι ένας τρόπος αντίληψης της πραγματικότητας που αγνοεί την ύπαρξη των αποχρώσεων του γκρι, δηλαδή πολλών ενδιάμεσων διαφορετικών πιθανοτήτων εκτός από δύο, συνήθως αντίθετων μεταξύ τους.

Η διχοτόμηση μπορεί να είναι επιζήμια για τις διαπροσωπικές σχέσεις. Οι επιρρεπείς στο διαχωρισμό μπορεί να δυσκολεύονται να διατηρήσουν σταθερές και υγιείς σχέσεις με τους άλλους, επειδή οι απόψεις και τα συναισθήματά τους για τους άλλους αλλάζουν δραστικά. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε συχνές συγκρούσεις και έλλειψη εμπιστοσύνης.

---

Η διχοτόμηση κοινωνικοπολιτικά

Πολλά παραδείγματα διχοτόμησης παρατηρούνται εκτός από τα άτομα και σε συλλογικό επίπεδο, στη θέαση μείζονων πολύπλοκων κοινωνικοπολιτικών ζητημάτων. Εδώ οι μεταπτώσεις μπορεί να μην είναι κύριο συστατικό, αλλά υπάρχει έντονα το ακραίο στοιχείο που απαρτίζεται τόσο από γνωστικό όσο και συναισθηματικό υλικό.

Η διχοτόμηση σε κοινωνικοπολιτικά περιβάλλοντα αναφέρεται σε ένα μοτίβο σκέψης όπου άτομα ή ομάδες αντιλαμβάνονται πολιτικά ή κοινωνικά ζητήματα, άλλες ομάδες ή άτομα είτε ως εντελώς καλά είτε ως εντελώς κακά, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τις αποχρώσεις ή να αναγνωρίζουν κάποια μέση λύση.

Μοτίβο συχνά διάχυτο σε πολιτικές αφηγήσεις, κοινωνικά στερεότυπα και πολιτιστικές μυθολογίες των κοινωνιών, αυτό το απλοϊκό πλαίσιο εξυπηρετεί να κατανοήσουμε, ελλιπώς μεν, αλλά να κατανοήσουμε κάπως τις σύνθετες πραγματικότητες. Απλοποιεί πολύπλοκες κοινωνικές και εθνικές δυναμικές σε υπερβολικά απλοϊκές κατηγορίες καλών ή κακών, αγνοώντας την πραγματικότητα ότι οι περισσότεροι άνθρωποι και καταστάσεις έχουν ένα μείγμα ιδιοτήτων.

Ας δούμε ορισμένα παραδείγματα όπου εμφανίζεται πόλωση :

• Επιστήμη ή θρησκεία
• Βιολογική ή περιβαλλοντική αιτολογία της ασθένειας
• Υποχρεωτικότητα των μέτρων κατά της πανδημίας ή όχι
• Δημόσιο ή ιδιώτες
• Καπιταλισμός ή σοσιαλισμός
• Αριστερός ή δεξιός
• Ανοιχτά ή κλειστά σύνορα
• Ισραήλ ή Παλαιστίνη

Πόλωση (polarization)

Η διχοτόμηση συμβάλλει στην πόλωση των κοινωνιών προωθώντας ακραίες και άκαμπτες απόψεις. Οι άνθρωποι ή οι ομάδες που εμπλέκονται συχνά βλέπουν τις δικές τους πολιτικές πεποιθήσεις ως εντελώς ενάρετες και δίκαιες, ενώ θεωρούν τις αντίθετες απόψεις ως εντελώς ανήθικες ή κακές. Οι εγκυστωμένες, ισχυρές, απόλυτες πεποιθήσεις και τα έντονα συναισθήματα για ένα συγκεκριμένο ηθικό ή πολιτικό ζήτημα μπορεί να οδηγήσουν σε πόλωση.

Στο πόσο ισχυρά εγκαθίστανται οι εκάστοτε πεποιθήσεις σημαντικό ρόλο παίζει το περιβάλλον ανάπτυξης του ατόμου. Πιο συγκεκριμένα το πόσο έντονα προβλήθηκαν εθνικά, θρησκευτικά, κοινωνικά, ιδεολογικά στερεότυπα εντός της οικογένειας, αλλά και του ευρύτερου περίγυρου.

Group polarization : Η ομαδική πόλωση είναι ένα φαινόμενο κατά το οποίο οι επιλογές και οι γνώμες των ατόμων μέσα στα πλαίσια μιας ομάδας τείνουν να γίνουν πιο ακραίες σε σχέση με τις πραγματικές, προσωπικές απόψεις των ατόμων που απαρτίζουν την ομάδα. Όταν όμως αντιπαρατίθενται με άλλους που δεν μοιράζονται αυτές τις απόψεις, αναγκάζονται να τις υπερασπιστούν, εμπειρία συχνά δύσκολη και στρεσσογόνος για μερικούς ανθρώπους. Ως αποτέλεσμα, η σύνταξη με ομοϊδεάτες προσφέρει μια αίσθηση υποστήριξης, συντροφικότητας και ανήκειν.

Άλλα σχετικά φαινόμενα :

1. Υπεραπλούστευση : H διχοτόμηση υπεραπλουστεύει πολύπλοκα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα και τα ανάγει σε δυαδικές κρίσεις του καλού εναντίον του κακού. Αυτό αγνοεί τις αποχρώσεις και τις πολυπλοκότητες που είναι εγγενείς σε πολλά κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα.
2. Δαιμονοποίηση και απανθρωποποίηση : Η σχάση μπορεί να οδηγεί στη δαιμονοποίηση ή την απανθρωποποίηση των πολιτικών αντιπάλων. Αυτό μπορεί να οδηγήσει στη χρήση υποτιμητικής γλώσσας, στερεοτύπων, ακόμη και βίας σε ακραίες περιπτώσεις.
3. Αδυναμία συνεννόησης / διαπραγμάτευσης : Η διχοτόμηση μπορεί να εμποδίσει τον πολιτικό συμβιβασμό και τη συνεργασία. Όταν άτομα ή ομάδες βλέπουν τους αντιπάλους τους ως εντελώς κακούς, μπορεί να αρνηθούν να συνεργαστούν ή να συμμετάσχουν σε εποικοδομητικό διάλογο για να βρουν κοινό έδαφος ή λύσεις σε πιεστικά ζητήματα.
4. Επιρροή MME & κοινωνικής δικτύωσης : Τα μέσα ενημέρωσης και οι πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να ενισχύσουν τον διαχωρισμό παρουσιάζοντας πληροφορίες και προοπτικές με πολωμένο τρόπο, καλύπτοντας τις προϋπάρχουσες πεποιθήσεις του κοινού τους και προωθώντας τον εντυπωσιασμό. Η έξαρση των fake news και η σχετική παραπληροφόρηση συμβάλλει επίσης στο πρόβλημα.
5. Θάλαμοι ηχούς (echo chambers) : Το splitting μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία θαλάμων ηχούς, όπου οι ομοϊδεάτες ενισχύουν ο ένας τις ακραίες πεποιθήσεις του άλλου και δαιμονοποιούν όσους έχουν αντίθετες απόψεις. Αυτό μπορεί να απομονώσει περαιτέρω τα άτομα από διαφορετικές οπτικές γωνίες και να επιδεινώσει τις διαιρέσεις στην κοινωνία.
6. Συναισθηματική ένταση : Η πολιτική πόλωση συχνά οδηγεί σε αυξημένες συναισθηματικές αντιδράσεις, όπως θυμό, μίσος ή φόβο. Αυτά τα συναισθήματα μπορούν να τροφοδοτήσουν τοξικότητα, τον ακραίο ακτιβισμό και τη βία.
7. Προκατάληψη επιβεβαίωσης : Η διχοτόμηση μπορεί να οδηγήσει τα άτομα να αναζητήσουν και να ερμηνεύσουν επιλεκτικά πληροφορίες που υποστηρίζουν τις προϋπάρχουσες πεποιθήσεις τους, ενώ αγνοούν ή απορρίπτουν τα αντίθετα στοιχεία. H προκατάληψη επιβεβαίωσης μπορεί να εδραιώσει περαιτέρω τις ακραίες απόψεις.
8. Προκλήσεις για τη Δημοκρατία : Σε δημοκρατικές κοινωνίες, η διχοτόμηση μπορεί να υπονομεύσει τη λειτουργία της αντιπροσωπευτικής κυβέρνησης. Όταν άτομα ή ομάδες αρνούνται να εμπλακούν με αντίθετες απόψεις ή απορρίπτουν τη νομιμότητα των πολιτικών αντιπάλων, μπορεί να διαβρώσει την εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς και διαδικασίες. Μείζονα θέματα παραμένουν άλυτα λόγω του πολιτικού κόστους.

Εδώ να σημειώσουμε ότι τα παραπάνω σχόλια δεν υπονοούν ότι η υιοθέτηση μιας κατηγορηματικής θέσης απέναντι σε κάποια ζητήματα πρέπει να αποκλείεται. Τρανό παράδειγμα η αδιαπραγμάτευτη αντίθεση με την ιδεολογία του ναζισμού.

---

---

To Παλαιστινιακό πρόβλημα ως παράδειγμα Splitting σε εθνικό επίπεδο

Η σύγκρουση Ισραήλ-Παλαιστίνης είναι ένα εξαιρετικά αμφιλεγόμενο και συναισθηματικά φορτισμένο ζήτημα, και συχνά προκαλεί ακραίο διχασμό στις στάσεις των ανθρώπων. Το split σε αυτό το ζήτημα, αφορά στην τάση να εκλαμβάνεται η μία πλευρά ως εντελώς σωστή και η άλλη ως εντελώς λανθασμένη, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη το ιστορικό παρελθόν και η πολυπλοκότητα της κατάστασης. Για τη σύγκρουση Ισραήλ-Παλαιστίνης επικρατεί η ακραία υποστήριξη της μιας ή της άλλης πλευράς και λιγότερο οι ισορροπημένες αποτιμήσεις.

Έτσι βλέπουμε εδώ όπως προαναφέρθηκε ακραία πόλωση, προκατάληψη επιβεβαίωσης, επιλεκτική εστίαση σε μέρος της πραγματικότητας, δαιμονοποίηση. Για παράδειγμα, κάποιοι μπορεί να χαρακτηρίσουν το Ισραήλ ως κράτος απαρτχάιντ, ενώ άλλοι μπορεί να θεωρούν όλους τους Παλαιστίνιους τρομοκράτες, χωρίς να αναγνωρίζουν τη νομιμότητα των παραπόνων ή των ανησυχιών τους. Επιπλέον :

• Ingroup bias : Για παράδειγμα όσοι είναι ευνοϊκά διακείμενοι στο Ισραήλ θα πουν 100 λέξεις για τις σφαγές των Ισραηλινών και 1 (οι ακραίοι δε θα πουν ούτε αυτή τη μία) για τους άμαχους των Παλαιστινίων. Αντίστοιχα εντυπωσιάζει το ότι οι περισσότεροι της αντίθετης ιδεολογίας θα κόπτονται πολύ περισσότερο για τα δεινά των Παλαιστινίων εκ του Ισραήλ, φτάνοντας οι πιο ακραίοι μέχρι και να δικαιολογούν τις πράξεις των ακραίων της Χαμάς. Έχουμε και το παράδοξο εδώ αριστεροί αντιφασίστες να κλείνουν τα μάτια πολλοί στο ποιόν της Χαμάς. Οι αντισημίτες ό,τι και να γίνεται θα γέρνουν εναντίον των Εβραίων, οι ισλαμοφοβικοί εναντίον των μουσουλμάνων. Αυτά και άλλα συνιστούν γκρουπ κοινών αντιλήψεων εντός των οποίων δημιουργείται πίεση υιοθέτησης μιας και μοναδικής άποψης, ενώ η άλλη εξαφανίζεται.
• Μονόπλευρες αφηγήσεις : Η διχοτόμηση συχνά οδηγεί σε άτομα να υιοθετούν μονόπλευρες αφηγήσεις, όπου βλέπουν ένα μέρος (Ισραήλ ή Παλαιστίνη) ως το μοναδικό θύμα ή τον μόνο επιτιθέμενο. Αυτή η υπεραπλούστευση αγνοεί το ιστορικό πλαίσιο και την κοινή ευθύνη για τη σύγκρουση. Η ιστορία, η πραγματικότητα, οι ίδιοι οι άνθρωποι συνιστούν σύνθετα φαινόμενα που δεν μπορεί να τα αντιλαμβάνεται υπό μία μόνο οπτική, χωρίς να υποπίπτει σε πλάνη.
• Έλλειψη ενσυναίσθησης : Οι επιρρεπείς στη σχάση έχουν δυσκολία να συμπάσχουν με τα βάσανα και τις εμπειρίες των ατόμων στην αντίπαλη πλευρά της σύγκρουσης. Αυτή η έλλειψη ενσυναίσθησης μπορεί να εμποδίσει τις προσπάθειες κατανόησης του ανθρώπινου αντίκτυπου της σύγκρουσης.
• Απόρριψη ειρηνευτικών προσπαθειών : Η διχοτόμηση μπορεί να οδηγήσει στην απόρριψη ειρηνευτικών πρωτοβουλιών ή διαπραγματεύσεων επειδή θεωρούνται παραχωρήσεις στον «εχθρό». Αυτό μπορεί να διαιωνίσει τον κύκλο της σύγκρουσης και να κάνει την επίλυση πιο δύσκολη.

---

Η Cancel Culture ως παράδειγμα Splitting

Η κουλτούρα ακύρωσης (cancel culture) αναφέρεται σε ένα κοινωνικό φαινόμενο όπου άτομα ή ομάδες ζητούν το μποϊκοτάρισμα ή τον εξοστρακισμό ατόμων, συνήθως δημοσίων προσώπων, διασημοτήτων που έχει θεωρηθεί ότι έχουν διαπράξει προσβλητικές ή απαράδεκτες ενέργειες ή έχουν κάνει αμφιλεγόμενες δηλώσεις.
Η κουλτούρα ακύρωσης μπορεί να περιλαμβάνει δημόσιο διαδικτυακό λυντσάρισμα σε ΜΜΕ & μέσα κοινωνικής δικτύωσης καθώς και οικονομικές συνέπειες για τα άτομα που στοχοποιούνται. Πολιτικοί, επιστήμονες, ιερείς, ηθοποιοί, καλλιτέχνες είναι ορισμένα παραδείγματα επαγγελμάτων που μπορεί να παρατηρείται αυτό.
Το κίνημα της κουλτούρας ακύρωσης προκύπτει συχνά από την επιθυμία να λογοδοτήσουν οι άνθρωποι για τις πράξεις τους, ειδικά σε περιπτώσεις ρατσισμού, σεξισμού, φανατισμού ή κατάχρησης εξουσίας.

Το τεκμήριο της αθωότητας δεν υπολογίζεται από όσους εμπλέκονται άκριτα στη λογική της καταβαράθρωσης της προσωπικότητας ενός δημοσίου προσώπου.

Η σύνδεση μεταξύ του φαινομένου της διχοτόμησης και cancel culture μπορεί να παρατηρηθεί με τον τρόπο που μερικοί άνθρωποι εμπλέκονται στο εκάστοτε περιστατικό χωρίζοντας τα άτομα σε δύο ακραίες κατηγορίες:

• Ήρωες : Η κουλτούρα ακύρωσης μπορεί να εξιδανικεύσει άτομα που ευθυγραμμίζονται με ένα συγκεκριμένο σύνολο πεποιθήσεων ή αξιών, παρουσιάζοντάς τα ως υπερασπιστές της δικαιοσύνης και της ηθικής. Αυτή η εξιδανίκευση μπορεί μερικές φορές να παραβλέπει τυχόν ελαττώματα ή προβληματικές πτυχές αυτών των ατόμων.
• Κακοί : Από την άλλη πλευρά του φάσματος, η κουλτούρα ακύρωσης μπορεί να δυσφημήσει άτομα που θεωρείται ότι έχουν διαπράξει μια παράβαση, συχνά απεικονίζοντάς τα ως ανεπανόρθωτα κακά γκρεμίζοντάς τα από το βάθρο του ήρωα που προηγουμένως είχαν τοποθετηθεί.

Η υπεραπλούστευση και η πόλωση που ενυπάρχουν στη διχοτόμηση μπορεί να συμβάλει στα άκρα που παρατηρούνται στην κουλτούρα ακύρωσης, όπου οι άνθρωποι είτε «ακυρώνονται» χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το γενικότερο πλαίσιο που μίλησαν ή έδρασαν ή το τεκμήριο της αθωότητας, είτε υπερασπίζονται ένθερμα από την κοινή γνώμη χωρίς αναγνώριση της αδικοπραγίας.

Η κουλτούρα της ακύρωσης δημιουργεί ανησυχία για την επιβολή δογματικής πολιτικής ορθότητας στην κοινωνία μας με βαριές “ποινές” κοινωνικής απομόνωσης για όποιον τολμήσει να αμφισβητήσει ή να εκφράσει διαφωνία. Μια διαιρεμένη κοινωνία της οποίας οι πολίτες σιωπούν από φόβο μήπως καταδικαστούν, ταπεινωθούν ή ακόμη και χάσουν τη δουλειά τους επειδή είπαν «το λάθος πράγμα» ή βγήκαν εκτός γραμμής είναι μια αποδυναμωμένη κοινωνία.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι δεν συνεπάγονται φαινόμενα σχάσης όλες οι περιπτώσεις κουλτούρας ακύρωσης και δεν είναι όλες οι περιπτώσεις κοινωνικής κατακραυγής ή οι εκκλήσεις για λογοδοσία εγγενώς προβληματικές. Η ανάληψη ευθύνης ατόμων για επιβλαβείς ενέργειες και η προώθηση της κοινωνικής δικαιοσύνης είναι έγκυροι στόχοι. Ο δημόσιος λόγος και τα δημόσια αξιώματα προϋποθέτουν και συμπεριφορές που να δίνουν το θετικό παράδειγμα. Ωστόσο, όταν η κουλτούρα ακύρωσης βασίζεται σε απόλυτες βιαστικές κρίσεις με την άρνησή της να αναγνωρίσει την πολυπλοκότητα, την αλλαγή ή τη δυνατότητα λύτρωσης, μπορεί να εμποδίσει τον εποικοδομητικό διάλογο και τη συμφιλίωση.

Η εξισορρόπηση της ανάγκης για υπευθυνότητα με μια πιο λεπτή κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και των δυνατοτήτων ανάπτυξης και αλλαγής είναι μια κεντρική πρόκληση για την αντιμετώπιση των αρνητικών πτυχών της κουλτούρας ακύρωσης και τον μετριασμό των επιπτώσεων της διχοτόμησης σε αυτό το πλαίσιο. Η ενθάρρυνση ανοιχτών, με σεβασμό και ενημερωμένων συζητήσεων είναι ένας τρόπος για να πλοηγηθούμε σε αυτό το σύνθετο έδαφος. Η αλήθεια μπορεί να καθορίζεται από μια διαδικασία αιτιολογημένης, τεκμηριωμένης έρευνας κατά την οποία όλα τα στοιχεία αξιολογούνται ενδελεχώς και συζητούνται γόνιμα.

---

Υπάρχει αντιμετώπιση για το Splitting;

Καταρχήν οφείλουμε να σημειώσουμε ότι το συγκεκριμένο άρθρο πραγματεύεται τα θέματα της πόλωσης & του φανατισμού από την πλευρά της ατομικής και ομαδικής ψυχολογίας χωρίς να παραγνωρίζει ότι πρόκειται για πολυσύνθετα θέματα. Η πλευρά αυτή όμως όχι μόνο είναι σημαντική, αλλά και αντικείμενο συνεχόμενης έρευνας.

Ατομικό επίπεδο

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ενώ η διχοτόμηση μπορεί να αποτελεί συχνά αξεπέραστη πρόκληση στη διαπροσωπική επικοινωνία, μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσω της προσωπικής ανάπτυξης π.χ. μέσω ατομικής και ομαδικής θεραπείας. Στη θεραπεία, τα άτομα που αγωνίζονται με τον χωρισμό μπορούν να μάθουν στρατηγικές για τη μείωση αυτής της γνωστικής παραμόρφωσης. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει την ανάπτυξη δεξιοτήτων για την αναγνώριση και τη διαχείριση των συναισθηματικών τους αντιδράσεων, την αύξηση της αυτογνωσίας και την εξάσκηση πιο ισορροπημένης και διαφοροποιημένης σκέψης.

Η ανάπτυξη της ικανότητας να βλέπεις την πολυπλοκότητα και τις αποχρώσεις σε κοινωνικές καταστάσεις και σχέσεις μπορεί να οδηγήσει σε πιο σταθερές και ικανοποιητικές αλληλεπιδράσεις με τους άλλους.

Κοινωνικό / Συλλογικό επίπεδο

Η αντιμετώπιση της διχοτόμησης σε κοινωνικοπολιτικά περιβάλλοντα είναι ζωτικής σημασίας για την ενίσχυση του υγιούς πολιτικού λόγου, της συνεργασίας και του συμβιβασμού. Οι στρατηγικές για τον μετριασμό του splitting μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Προτεραιοποίηση των δεξιοτήτων κριτικής σκέψης στην παιδεία οι οποίες μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα να αξιολογούν με επιφύλαξη και κριτικό πνεύμα τις πληροφορίες.
• Εκπαίδευση στην αναγνώριση στερεοτύπων & προκαταλήψεων (bias) που όλοι οι άνθρωποι φέρουμε ασυνείδητα.
• Ενθάρρυνση του σεβασμού και του ανοιχτού διαλόγου μεταξύ ατόμων με διαφορετικές προοπτικές.
• Υποστήριξη πρωτοβουλιών που προάγουν την πολιτική εκπαίδευση και τη συμμετοχή στα κοινά.
• Ενθάρρυνση ηγετών και δημοσίων προσώπων να μοντελοποιήσουν τον σεβασμό και τον εποικοδομητικό λόγο.
• Δημιουργία χώρων για πολιτικές και ενημερωμένες συζητήσεις περίπλοκων θεμάτων.

Τελικά, η υπέρβαση του διαχωρισμού σε κοινωνικοπολιτικά πλαίσια απαιτεί μια συλλογική προσπάθεια για τη γεφύρωση των splits, την ενίσχυση της ενσυναίσθησης και την προώθηση μιας πιο λεπτής κατανόησης των περίπλοκων προκλήσεων που αντιμετωπίζει η κοινωνία. Αυτό είναι και το κεντρικό σημείο : όσο και αν οι επιμέρους κρίσεις δεν είναι χωρίς χρησιμότητα, χρησιμοποιούμε ψυχολογικές άμυνες για να υποβιβάσουμε σε επίπεδο νοητικής και συναισθηματικής κατανόησης τόσο την ατομική (εσωτερική) όσο και τις συλλογικές πραγματικότητες που είναι πολύ πιο σύνθετες από όσο θα επιθυμούσαμε.

---

Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος

---

Ορισμένες πηγές

Large-Group Identity: Border Psychology and Related Societal Processes

Ethnicity & Nationalism : A psychoanalytic perspective

The Psychology of Cancel Culture and the Risk of Mass Violence

Uncertainty–Identity Theory: Extreme Groups, Radical Behavior, and Authoritarian Leadership