Τι είναι η κορτιζόλη;

Η κορτιζόλη είναι στεροειδής ορμόνη (γλυκοκορτικοειδές) που παράγεται από τα επινεφρίδια και ρυθμίζει την ομοιόσταση, τον μεταβολισμό, την ανοσολογική απόκριση και την αντίδραση στο στρες.

Πού παράγεται η κορτιζόλη και πώς ρυθμίζεται;

Η κορτιζόλη συντίθεται στον φλοιό των επινεφριδίων υπό τον έλεγχο της ACTH (υπόφυση), μετά από διέγερση από την CRH του υποθαλάμου, μέσω του άξονα Υποθάλαμος–Υπόφυση–Επινεφρίδια (HPA).

Πώς μεταβάλλονται τα επίπεδα κορτιζόλης μέσα στην ημέρα;

Η έκκριση της κορτιζόλης ακολουθεί κιρκαδικό ρυθμό: συνήθως είναι υψηλότερη το πρωί και χαμηλότερη το βράδυ. Κατά τη διάρκεια του στρες μπορεί να αυξηθεί σημαντικά.

Ποια είναι η σχέση κορτιζόλης και κορτιζόνης;

Η κορτιζόλη είναι η κύρια ενεργή ορμόνη, ενώ η κορτιζόνη είναι η ανενεργή μορφή της. Ο οργανισμός τις μετατρέπει διαρκώς μεταξύ τους, ρυθμίζοντας «τοπικά» τη δράση της κορτιζόλης στους ιστούς.

Ποιος είναι ο ρόλος της κορτιζόλης στον οργανισμό;

Η κορτιζόλη επηρεάζει τον μεταβολισμό, τη γλυκόζη, την αρτηριακή πίεση, τη φλεγμονή και την ανοσολογική απόκριση. Οι οξείες αυξήσεις είναι προσαρμοστικές, αλλά η χρόνια υπερέκκριση μπορεί να συνδέεται με μεταβολικό σύνδρομο, παχυσαρκία, διαβήτη, καρδιαγγειακές επιπλοκές, ανοσοκαταστολή και ψυχικές διαταραχές.

Ποια είναι η σχέση της κορτιζόλης με το στρες και τον άξονα HPA;

Η κορτιζόλη είναι βασικός ορμονικός μεσολαβητής της απάντησης στο στρες. Όταν ένα γεγονός αξιολογηθεί ως στρεσσογόνο, ο υποθάλαμος εκκρίνει CRH, η οποία διεγείρει την υπόφυση να εκκρίνει ACTH. Η ACTH διεγείρει τον φλοιό των επινεφριδίων να παράγει και να απελευθερώσει κορτιζόλη.

Τι σημαίνει δυσλειτουργία του άξονα Υποθάλαμος–Υπόφυση–Επινεφρίδια;

Δυσλειτουργία του άξονα HPA έχει συσχετιστεί με ψυχικές διαταραχές όπως κατάθλιψη και άγχος, αλλά και με μεταβολικά και καρδιαγγειακά προβλήματα, καθώς και με νευροεκφυλιστικές νόσους.

Χρησιμοποιείται η μέτρηση της κορτιζόλης στην ψυχιατρική ως διαγνωστικό τεστ;

Η κορτιζόλη χρησιμοποιείται κυρίως ερευνητικά ως βιοδείκτης στρες, αλλά δεν έχει καθιερωθεί ως διαγνωστικός δείκτης ρουτίνας στην καθημερινή ψυχιατρική πράξη. Η ερμηνεία της επηρεάζεται από τον κιρκαδικό ρυθμό, ατομικές διαφορές και πολλούς συγχυτικούς παράγοντες.

Τι είναι η δοκιμασία δεξαμεθαζόνης (DST) και σε τι χρησιμεύει;

Η δοκιμασία καταστολής με δεξαμεθαζόνη (DST) ελέγχει αν ο οργανισμός «σβήνει» την παραγωγή κορτιζόλης μετά από χορήγηση δεξαμεθαζόνης, αξιολογώντας τη λειτουργία του άξονα HPA. Σήμερα χρησιμοποιείται κυρίως στην ενδοκρινολογία για διερεύνηση υπερκορτιζολισμού (π.χ. σύνδρομο Cushing) και όχι ως στάνταρ ψυχιατρικό τεστ.

Πώς γίνεται συνήθως το τεστ δεξαμεθαζόνης (DST);

Συνήθως χορηγείται 1 mg δεξαμεθαζόνης από το στόμα τα μεσάνυχτα και το επόμενο πρωί μετριέται η κορτιζόλη (στο αίμα ή εναλλακτικά σε άλλα δείγματα, ανάλογα με το πρωτόκολλο). Σε φυσιολογική λειτουργία, η κορτιζόλη καταστέλλεται κάτω από ένα χαμηλό όριο. Ανεπαρκής καταστολή μπορεί να υποδηλώνει υπερκορτιζολισμό.

Ποια είναι η σχέση της κορτιζόλης με την ψυχική υγεία;

Διακυμάνσεις στα επίπεδα κορτιζόλης έχουν παρατηρηθεί σε διάφορες ψυχιατρικές διαταραχές (π.χ. κατάθλιψη, διπολική διαταραχή, ψύχωση). Η κορτιζόλη αλληλεπιδρά πολυεπίπεδα με νευροδιαβιβαστές όπως σεροτονίνη, νοραδρεναλίνη και ντοπαμίνη, επηρεάζοντας διάθεση, συμπεριφορά και γνωστική λειτουργία.

Ποια είναι η σχέση της κορτιζόλης με την κατάθλιψη;

Η χρόνια υπερκορτιζολαιμία μπορεί να επηρεάσει ευάλωτες εγκεφαλικές δομές όπως ο ιππόκαμπος και να σχετίζεται με κατάθλιψη και αντοχή στη θεραπεία. Αυξημένα βασικά επίπεδα κορτιζόλης παρατηρούνται συχνότερα σε σοβαρότερους υποτύπους κατάθλιψης και όχι απαραίτητα σε χρόνια ή άτυπα συμπτώματα.

Υπάρχουν διαφορές μεταξύ φύλων στην έκκριση κορτιζόλης μετά από στρες;

Ναι. Σε ορισμένες μελέτες, γυναίκες με μείζονα κατάθλιψη ή αγχώδεις διαταραχές εμφανίζουν εξασθενημένη έκκριση κορτιζόλης μετά από στρες, ενώ άνδρες με μείζονα κατάθλιψη ή διαταραχή κοινωνικού άγχους μπορεί να εμφανίζουν αυξημένη έκκριση κορτιζόλης μετά από στρεσογόνα ερεθίσματα.

Όταν νιώθουμε φόβο αυξάνεται πάντα η κορτιζόλη;

Συχνά ο οξύς φόβος συνοδεύεται από αύξηση κορτιζόλης, αλλά όχι πάντα και όχι σε όλους. Σε χρόνιο στρες, σε ορισμένες φοβίες ή σε ευάλωτες ομάδες, η αντίδραση στρες μπορεί να είναι «αποσυγχρονισμένη», με έντονη εμπειρία φόβου χωρίς τυπική αύξηση κορτιζόλης.

Επηρεάζουν οι διαταραχές ύπνου τα επίπεδα κορτιζόλης;

Ναι. Η χρόνια αϋπνία έχει συσχετιστεί σε μελέτες με αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, ενώ σε σοβαρή χρόνια πρωτοπαθή αϋπνία έχει αναφερθεί ότι τα βραδινά επίπεδα μπορεί να είναι αυξημένα αντί να μειώνονται όπως αναμένεται.

Πώς μπορώ να μειώσω τα επίπεδα κορτιζόλης;

Στην πράξη, η μείωση της κορτιζόλης σχετίζεται κυρίως με τη μείωση του στρες: απλοποίηση προγράμματος και ρεαλιστική διαχείριση χρόνου, περισσότερη κίνηση/άσκηση, μικρά διαλείμματα και περίπατοι, ισορροπημένη διατροφή με περιορισμό υπερεπεξεργασμένων τροφίμων και ζάχαρης, περιορισμός αλκοόλ και υπερβολικού καφέ, επαρκής ύπνος, περισσότερο γέλιο, αλλαγές στη ρουτίνα και αναζήτηση υποστήριξης από οικείους ή ειδικό όταν χρειάζεται.

Κορτιζόλη, στρες και ψυχιατρική

Η κορτιζόλη είναι μια στεροειδής ορμόνη της ομάδας των γλυκοκορτικοειδών που παράγεται από τα επινεφρίδια και διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη ρύθμιση της ομοιόστασης, του μεταβολισμού, της ανοσολογικής απόκρισης και της αντίδρασης στο στρες. Στο άρθρο θα εξετάσουμε συνοπτικά βασικές πληροφορίες που πρέπει να γνωρίζετε για την κορτιζόλη μέσω ερωτήσεων απαντήσεων.

Που παράγεται η κορτιζόλη;

Περιεχόμενα

Η κορτιζόλη συντίθεται στο φλοιό των επινεφριδίων υπό τον έλεγχο της ACTH, η οποία εκκρίνεται από την υπόφυση μετά από διέγερση από την CRH του υποθαλάμου.

Η έκκρισή της ακολουθεί κιρκαδικό ρυθμό, με μέγιστες τιμές το πρωί και ελάχιστες το βράδυ, ενώ αυξάνεται σημαντικά κατά τη διάρκεια του στρες.

Κορτιζόλη και κορτιζόνη: ποια η σχέση τους;

Η κορτιζόλη είναι η κύρια ενεργή γλυκοκορτικοειδής ορμόνη στον άνθρωπο, ενώ η κορτιζόνη είναι η ανενεργή μορφή της. Ο οργανισμός συνεχώς τις μετατρέπει η μία στην άλλη, ώστε να ρυθμίζει «τοπικά» πόση δράση κορτιζόλης θα έχει κάθε ιστός.

Ποιός ο ρόλος της κορτιζόλης;

Η κορτιζόλη ρυθμίζει το μεταβολισμό, την ανοσολογική απόκριση, την αρτηριακή πίεση, τη γλυκόζη και τη φλεγμονή. Οξείες αυξήσεις είναι προσαρμοστικές (fight-or-flight), αλλά η χρόνια υπερέκκριση μπορεί να οδηγήσει σε μεταβολικό σύνδρομο, παχυσαρκία, διαβήτη, καρδιαγγειακά, ανοσοκαταστολή, νευροεκφυλιστικές και ψυχικές διαταραχές.

Ποια η σχέση κορτιζόλης με το στρες;

Η κορτιζόλη αποτελεί τον κύριο ορμονικό μεσολαβητή της απάντησης στρες μέσω του άξονα Υποθάλαμος-Υπόφυση-Επινεφρίδια.

Όταν ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται ένα γεγονός ως στρεσσογόνο, ο υποθάλαμος απελευθερώνει μια ορμόνη που απελευθερώνει κορτικοτροπίνη (CRH), η οποία διεγείρει την πρόσθια υπόφυση να παράγει μια αδρενοκορτικοτροπική ορμόνη (ACTH). Η ACTH, με τη σειρά της, προτρέπει τον φλοιό των επινεφριδίων να συνθέσει και να απελευθερώσει κορτιζόλη.

Η δυσλειτουργία του άξονα σχετίζεται με κατάθλιψη, άγχος, διαβήτη, καρδιαγγειακά και νευροεκφυλιστικές νόσους.

Χρησιμοποιείται η μέτρηση της κορτιζόλης στην ψυχιατρική;

Ναι, οι τιμές κορτιζόλης χρησιμοποιούνται κυρίως ερευνητικά στην ψυχιατρική, αλλά όχι ακόμα ως ρουτίνα και κλινικό διαγνωστικό δείκτη.

Αποτελεί σημαντικό βιοδείκτη για τη μελέτη του στρες και των σχετιζόμενων παθήσεων, ωστόσο η ερμηνεία των επιπέδων της απαιτεί προσοχή λόγω κιρκαδικών διακυμάνσεων, ατομικών διαφορών και επιρροής από άλλους παράγοντες.

Παρά την πρόοδο, υπάρχουν περιορισμοί στη χρήση της κορτιζόλης ως μοναδικού βιοδείκτη λόγω ετερογένειας των μεθόδων, αλληλεπιδράσεων και χαμηλής ειδικότητας σε αρκετές περιπτώσεις.

Επομένως δεν υπάρχει αποδεκτό «τεστ κορτιζόλης» για διάγνωση κατάθλιψης ή άγχους στην καθημερινή κλινική πράξη.

Η δοκιμασία δεξαμεθαζόνης (DST): τι είναι και σε τι χρησιμεύει;

Η δοκιμασία καταστολής με δεξαμεθαζόνη (DST) είναι ένα ορμονικό τεστ που ελέγχει πώς λειτουργεί ο άξονας υποθάλαμος–υπόφυση–επινεφρίδια (HPA), δηλαδή αν ο οργανισμός «σβήνει» την παραγωγή κορτιζόλης όταν λάβει εξωγενές κορτικοστεροειδές (δεξαμεθαζόνη).

Πως γίνεται το τεστ δεξαμεθαζόνης

Χορηγείται μικρή δόση δεξαμεθαζόνης (συνήθως 1 mg από το στόμα τα μεσάνυχτα).
Το επόμενο πρωί μετριέται η κορτιζόλη στο αίμα (ή σάλιο/κορτιζόνη).
Σε φυσιολογικό HPA άξονα, η δεξαμεθαζόνη προκαλεί ισχυρή αρνητική παλίνδρομη ρύθμιση και η κορτιζόλη καταστέλλεται κάτω από ένα χαμηλό όριο (π.χ. <1,8 μg/dL ή <50 nmol/L).
Αν η κορτιζόλη δεν κατασταλεί αρκετά, υποδηλώνεται υπερκορτιζολισμός (π.χ. σύνδρομο Cushing ή «ήπια αυτόνομη έκκριση κορτιζόλης» σε επινεφριδιακό αδένωμα)

Ιστορικά, το DST χρησιμοποιήθηκε ως βιοδείκτης “μελαγχολικής και ενδογενούς κατάθλιψης (παλιοί τύποι κατάθλιψης), με σχετικά υψηλή ειδικότητα αλλά περιορισμένη ευαισθησία, και δεν καθιερώθηκε ως διαγνωστικό τεστ ρουτίνας. Σήμερα χρησιμοποιείται κυρίως στην ενδοκρινολογία για τη διερεύνηση του συνδρόμου Cushing και όχι ως στάνταρ ψυχιατρικό τεστ.

Ποια η σχέση της κορτιζόλης με την ψυχική υγεία;

Διακυμάνσεις κορτιζόλης παρατηρούνται σε πολλές διαταραχές (κατάθλιψη, διπολική διαταραχή, ψύχωση) και ομαλοποίηση των επιπέδων συχνά συνοδεύει την κλινική βελτίωση.

Η αλληλεπίδραση της κορτιζόλης με τους νευροδιαβιβαστές σεροτονίνη, νοραδρεναλίνη και ντοπαμίνη είναι πολυεπίπεδη και επηρεάζει τη διάθεση, τη συμπεριφορά και τη γνωστική λειτουργία, με επιπτώσεις και όσον αφορά ψυχιατρικές διαταραχές.

Ποια η σχέση της κορτιζόλης με την κατάθλιψη;

Η χρόνια υπερκορτιζολαιμία μπορεί να προκαλέσει βλάβες σε ευάλωτες δομές (ιδίως ιππόκαμπο), συμβάλλοντας σε κατάθλιψη και αντοχή στη θεραπεία.

Τα αυξημένα βασικά επίπεδα κορτιζόλης παρατηρούνται μόνο σε πιο σοβαρούς υποτύπους της κατάθλιψης και απουσιάζουν εμφανώς σε άτομα με χρόνια ή άτυπα συμπτώματα.

Επιπλέον, η μείωση της κορτιζόλης δεν συνδέεται αξιόπιστα με την επιτυχή θεραπεία με αντικαταθλιπτικά, ανεξάρτητα από τον τύπο τους.

Υπάρχουν διαφορές στα φύλα ως προς την έκκριση κορτιζόλης μετά από στρες;

Ναι :

Οι γυναίκες που πάσχουν από μείζονα καταθλιπτική διαταραχή ή αγχώδη διαταραχή παρουσιάζουν εξασθένηση της έκκρισης κορτιζόλης μετά από στρες.
Οι άνδρες που πάσχουν από μείζονα καταθλιπτική διαταραχή ή διαταραχή κοινωνικού άγχους παρουσιάζουν αυξημένη έκκριση κορτιζόλης μετά από στρες.

Όταν νιώθουμε φόβο αυξάνεται η κορτιζόλη;

Ναι, ο οξύς φόβος συχνά συνοδεύεται από αύξηση κορτιζόλης, αλλά όχι πάντα και όχι σε όλους τους τύπους φόβου. Σε πολλές καταστάσεις (φοβίες, χρόνιο στρες, ευαλωτές ομάδες) ο φόβος μπορεί να βιώνεται πολύ έντονα χωρίς τυπική αύξηση, επειδή η απάντηση στρες είναι αποσυγχρονισμένη.

Επηρεάζουν οι διαταραχές ύπνου την κορτιζόλη;

Ναι :

Μετα-ανάλυση 20 μελετών έδειξε ότι άτομα με χρόνια αϋπνία έχουν μέτρια αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, ενώ σε άλλη μελέτη φάνηκε ότι τα βραδυνά της επίπεδα ήταν αυξημένα αντί μειωμένα σε άτομα με σοβαρή χρόνια πρωτοπαθή αϋπνία.

Πως μπορώ να μειώσω τα επίπεδα της κορτιζόλης;

Όυσιαστικά το ερώτημα είναι το ίδιο με το ερώτημα “πως μπορώ να μειώσω το στρες”. Ακολουθούν ορισμένες συστάσεις :

Απλοποιήστε το πρόγραμμά σας. Αντί να προσπαθείτε να «χωρέσετε» περισσότερες υποχρεώσεις μέσα στην ημέρα, μικρύνετε συνειδητά την καθημερινή λίστα. Σκεφτείτε τι είναι πραγματικά απαραίτητο, τι μπορεί να περιμένει και τι μπορείτε να αφήσετε. Είναι απολύτως θεμιτό να πείτε «όχι».
Διαχειριστείτε τον χρόνο σας πιο ρεαλιστικά. Υπολογίστε διαλείμματα και αφήστε «κενό» για απρόβλεπτα. Δεν χρειάζεται κάθε ώρα να είναι γεμάτη.
Προσπαθήστε να μην αναλώνεστε σε πράγματα που δεν περνούν από τον έλεγχό σας.
Βάλτε περισσότερη κίνηση στην ημέρα σας. Η σωματική άσκηση είναι ένας από τους πιο τεκμηριωμένους τρόπους πρόληψης και μείωσης του στρες.
Αν νιώθετε ότι πιέζεστε, κάντε μια μικρή παύση για να «καθαρίσει» το μυαλό. Λίγες αργές διατάσεις ή ένας σύντομος περίπατος συχνά αρκούν για να ανακτήσετε ενέργεια και συγκέντρωση.
Αποφύγετε την «εύκολη λύση» των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων και της συνεχούς ζάχαρης. Μια ισορροπημένη διατροφή στηρίζει τη σταθερή ενέργεια και βοηθά τον οργανισμό να λειτουργεί καλύτερα.
Περιορίστε το αλκοόλ, αλλά και την υπερβολική κατανάλωση καφέ.
Δώστε προτεραιότητα στον ύπνο. Η χρόνια έλλειψη ύπνου επιβαρύνει το σώμα και διευκολύνει την ενεργοποίηση των ορμονών του στρες.
Χαμογελάστε και γελάστε περισσότερο. Το γέλιο βοηθά στην απελευθέρωση ενδορφινών, που ενισχύουν τη διάθεση και τη θετική οπτική.
Σπάστε τη ρουτίνα, έστω και λίγο. Δοκιμάστε κάτι καινούργιο, μικρό ή μεγάλο, για να ανανεώσετε την καθημερινότητά σας.
Τέλος, αν νιώθετε ότι δεν τα βγάζετε πέρα μόνοι σας, ζητήστε στήριξη από ανθρώπους που εμπιστεύεστε ή από έναν ειδικό. Η βοήθεια είναι μέρος της λύσης, όχι ένδειξη αδυναμίας.